Foydali maqolalar /
Ferment yetishmovchiligi: qanday qilib tushunish va nima bilan yordam berish mumkin?
18/07/2023
Oshqozon osti bezi salomatligi
Oshqozon osti bezining ferment (ekzokrin) yetishmovchiligi — bu holat oshqozon osti bezi ovqat hazm qilish fermentlarini yetarli miqdorda ishlab chiqarmaganda sodir boʻladi. Natijada organizm ovqatni lozim darajada hazm qilolmaydi va ozuqa moddalari oʻzlashtirilmay qoladi.
Sogʻlom oshqozon osti bezi qanday ishlaydi?1
Ferment yetishmovchiligi toʻgʻrisidagi asosiy ma’lumotlarga oʻtishdan avval oshqozon osti bezi ovqat hazm qilish paytida qanday ishlashini koʻrib chiqaylik. Hammasi oddiy: oshqozon osti bezi sogʻlom boʻlsa, u ovqat hazm qilish katalizatorlari sifatida faoliyat koʻrsatadigan oqsillar guruhidan iborat fermentlarni ajratib chiqaradi.
Shuni anglab olish kerakki, oshqozon osti bezi fermentlarni kichik oqim yoʻllari (naychalarga chiqaradi, ular esa oshqozon osti bezining asosiy oqim yoʻliga tutashgandir. Oshqozon osti bezining asosiy oqim yoʻli safro oqim yoʻli bilan tatashgan boʻladi va u orqali jigardan chiqarilgan safro oʻt pufagiga yoʻnaltiriladi. Pirovardida safro va oshqozon osti bezining fermentlari oʻn ikki barmoqli ichakka kelib tushadi. U yerda fermentlar uglevodlar (amilaza), oqsillar (proteaza, jumladan tripsin va ximotripsin) va yogʻlar (lipaza) hazm boʻlishi uchun yordam beradi, safro esa ayni vaqtda ularning ishalshi uchun qulay sharoit yaratib beradi.
Oshqozon osti bezi ekzokrin yetishmovchiligi rivojlanishiga nimalar sabab boʻladi?2,3
Oshqozon osti bezi fermentlar yetishmovchiligi oʻz-oʻzidan paydo boʻlib qolmaydi, balki uning shikastlanishi oqibatida kelib chiqadi. sabablari esa turlicha boʻlishi mumkin. Masalan, ferment yetishmovchiligi koʻpincha surunkali pakreatit, mukovistsidoz, oshqozon osti bezi saratoniga duchor boʻlgan kishilarda, shuningdek oshqozon osti bezi yoki oshqozon-ichak trakti yuqori qismida jarrohlik amaliyotini boshdan kechirganlarda uchraydi. Shuni ham biliksh kerakki, qandli diabet mavjudligi ham shuningdek oshqozon osti bezining ekzokrin disfunktsiyasini va aksincha, uzoq muddatli ferment yetishmovchiligi diabet rivojlanishini keltirib chiqarishi mumkin.
Shuningdek simptomlarning paydo boʻlishiga oshqozon-ichak traktining boshqa kasalliklari, masalan gastroduodenit, xoletsistit, gastrit, dispepsiya sabab boʻlishi mumkin.
Ekzokrin yetishmovchiligida qanday simptomlar bezovta qiladi?2
Qaysi simptomlar ferment yetishmovchiligidan darak berishi masalasini batafsilroq koʻrib chiqaylik. Kasallikning yengil darajasida ovqat hazmining sezilmaydigan holda buzilishi simptomlari namoyon boʻladi. Ogʻir ferment yetishmovchiligida esa vaznning yoʻqotilishi, diareya, steatoriya deb nomlanadigan axlatning yogʻli boʻlishi vujudga kelishi mumkin. Ochiq oydir steatoriya oshqozon bezifunktsiyasining 90% yoʻqotilgan holatlarda vujudga keladi.
Mana endi oshqozon osti bezi ekzokrin yetishmovchiligi umumiy simptomlarini joy-joyiga qoʻyib chiqamiz va ular nima sabadan vujudga kelishini aniqlaymiz.
Qorinning dam boʻlishi, haddan ortiq meteorizm
Qorinning dam boʻlishi simptomlari ovqat hazmi buzilganda vujudga keladi, buning natijasida ichakda juda koʻp yel yoki ortiqcha suyuqlik yigʻilib qoladi, bu esa qorin sohasida noxush hissyotlarni vujudga keltiradi. Meteorizm (dam boʻlish) hazm boʻlmay qolgan ovqatning bakterial fermentatsiyalanishi sababli paydo boʻladi, buning naijasida vodorod dioksidi va metan gazlari ajralib chiqadi.
Qorin sohasidagi ogʻriq
Qorinning dam boʻlishi,qorin boʻshligʻida turli gazlarning yigʻilishi sababli hosil boʻlishi mumkin, ular ingichkaichak va yoʻgʻon ichakning shilliq pardalarining asab tolararini ta’sirlantiradi.
Axlatning oʻzgarishi va diareya
Oshqozon osti bezi fermentlari yetarli miqdorda ishlab chiqarilmayotgan patsientlar koʻpincha badboʻy hidli diareyaga duchor boʻladi.
Vaznning yoʻqotilishi
Oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligga duchor boʻlgan kishilarning vazn yoʻqotishi hatto yetarli miqdorda ovqat iste’mol qilayotganlarda ham paydo boʻlishi mumkin. Bu holatning vujudga kelish sababi organizmdagi fermentlar hazm jarayonida keyinchalik ozuqa moddasi sifatida oʻzlashiriladigan ovqatni parchalay olmayotgani sababli sodir boʻladi. Agar jismimiz yogʻni va shu kabi ozuqa moddalarini oʻzlashtirolmay qolsa, vaznni saqlab turish qiyinlashadi.
Ozuqa moddalarining taqchilligi
Yogʻda eriydigan vitaminlarning tarkibi kamayishi odatda ogʻir koʻrinishdagi ferment yetishmovchiligi boʻlgan odamlarda kuzatiladi. Bunday kishilarda yogʻda eriydigan A, D, E va K vitaminlari yetishmovchiligi, ular ovqat hazm qilishtraktidaoʻzlashirilmay qolishi sababli vujudga kelishi mumkin.
Shifokorga qachon murojaat qilish zarurligi toʻgʻrisida batafsil “Shifokor gastroendrologga qachon murojaat etgan ma’qul: oshqozon osti beziga oid muammolarning asosiy simptomlari” maqolasida oʻqishingiz mumkin
Ferment yetishmovchiligini tashhislash: eng muhim masalalar toʻgʻrisida2
Sizga ma’lumki, oshqozon osti bezining ekzokrin yetishmovchiligini ovaqt iste’mol qilgandan keyin qorin sohasida ogʻriq paydo boʻlganda va boshqa ayrim simptomlar namoyon boʻlganda gumon qilish mumkin.
Axlat tahlili
Pankreatik elastazani aniqlash uchun axlat tahlili oʻtkazilishi oshqozon osti bezining ekzokrin funktsiyasi buzilganiga oid gumon holatida eng koʻp qoʻllanadigan uslub hisoblanadi. Axlatda elastazaning past darajada boʻlishligi kasallikdan darak beruvchi alomat boʻlishi mumkin. koprogramma oʻtkazish axlatda qoʻshimcha ravishda neytral yogʻlarni aniqlash imkoini beradi, ularning mavjudligi esa ovqathazmi buzliganligidan va ovqat zarur darajada oʻzlashtirilmayotganidan darak beradi. Ammo, odatda bunday tadqiqotlar oshqozon osti bezi jiddiy shikastlangan holatlardagiga ishonchli boʻlishi mumkin,boshlangʻich davrda ular maqbul hisoblanmaydi.
Qon tahlili
Yogʻda eriydigan A, D, E va K vitaminlari hamda minerallar past darajada ekanligini tashhis qilinishi muhim ahamiyatga ega. Chunki bular ovqatni kam iste’mol qilish va ovqat hazmi patalogiyasi sababli vujudga keladi.
Maxsus testlar
Oshqozon osti bezining funktsional testi – maxsus tadqiqot boʻlib, unda oshqozon osti bezi sekretinga, ya’ni ovqat hazmi vaqtida, ovqat oshqozondan oʻnikki barmoqli ichakka kelib tushgach ajratib chiqariladigan va oshqozon osti bezini fermentlarni oʻn ikki barmoqli ichak ichiga haydashga majbur qiladigan gormonga nisbatan normal reaktsiyaga ega ekanligi tekshiriladi.
Ekzokrin yetishmovchiligini davolash: eng muhim masalalar toʻgʻrisida2
E’tibor bering, oshqozon osti bezi fermenti yetishmovchiligi simptomlari o’rinbosar ferment terapiyasini qabul qilinganda, shuningdek ratsion oʻzgaritirlganda va sogʻlom turmush tarziga oʻtilganda kamayishi, hattoki butunlay yoʻq boʻlib ketishi mumkin.
Fermentli preparalar: ular nimasi bilan muhim?
Ekzokrin yetishmovchiligi bilan kasallangan patsientlarga davolovchi shifokor o’rinbosar ferment terapiyasini tayinlashi mumkin. Bundan patologiya holatida ana shu davolash usluli qoʻllanishi nima sababdan tanlanishini koʻrib chiqaylik. Zero, ferment preparatlarining qoʻllanishi oshqozon osti bezi ajratib chiqarmayotgan ovqat hazm qilish fermentlarining oʻrnini bosish imkonini yaratadi va ovqatlanish vaqtida qabul qilinganda ushbu vositalar ozuqa moddlarining parchalanishiga yordam beradi.
Unutmang, ferment yetishmovchiligi boʻlgan patsientlar fermentli preparatlarni har safar yogʻ va/yoki oqsil saqlovchi taom yeganda qabul qilishlari shart. Davolovchi shifokor bilan birga fermentli preparatning dozasini aniqlab olish muhim ahamiyatga ega. Kerakli fermentlar miqdori har bir odamda oʻziga xos boʻladi va ovqatning tarkibiga bogʻliq: bunda yogʻli taomlar yogʻi kam taomlarga nisbatan fermentlarni koʻproq talab qiladi. O’rinbosar ferment terapiyasi – xavfszligi isbotlangan davolash usuli boʻlib, bu usul ovqat hazmi jarayonlarini sozlaydi. Tavsiyalarga koʻra eng yaxshi tanlov bu oshqozonning nordon muhitiga nisbatan bardoshli qoplamaga ega mayda zarrachalar koʻrinishidagi preparatlar, masalan Kreon®8 preparatidir.
Shifokorga qachon murojaat qilish zarurligi toʻgʻrisida batafsil “Ovqat hazmi uchun preparatlar – eng yaxshi preparatni qanday tanlash mumkin?” maqolasida oʻqishingiz mumkin
Ferment yetishmovchiligi holatida parhez saqlash kerakmi?4,5
Oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligi ovqat hazmining buzilishi orqali ifodalangani hamda ovqatning hazm boʻlishiga toʻsqinlik qilagni uchun ozuqaviy moddalarga boy parhezni saqlashlik va har bir ovqatlanish vaqtida, shu jumladan tamaddi qilganda fermentli preparatlarni qabul qilish muhim ahamiyatga ega. Kun davomida kichik luqmalar bilan ovaqtlanib turish zarur. Ozuqa moddalarini bir martada hazm qilish zarur boʻlgan ovqat unchalik koʻp boʻlmagan holda ingichka ichakkaogʻirlik tushmaydi.
Vazni yetarli boʻlmagan kishilar salomatlik uchun potimal quvvat olish uchun yuqori kaloriyali taomlarga moyil boʻlishlari shart. Bundan tashqari, oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligiga duchor boʻlgan patsientlarga albata parhezshunos bilan maslahatlashish tavsiya etiladi, u bemorning xususiy hayot tarziga mos ovqatlanish rejasini muvofiqlashtirshga, iste’mol qilinayotgan ovqatning ozuqaviy qiymatini maksimallashtirishga yordam beradi.
Iste’mol qilish mumkin boʻlgan mahsulotlar
Oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligiga duchor boʻlgan kishilarning koʻpchiligi xilma-xil, uglevodlar, yogʻlar va oqsillarni, vitaminlan va minerallarni yetarli miqdordag saqlovchi taomlardan iborat muvozanatli parhezga amal qilishi zarur. Yogʻli ovqat steatoreyani zoʻraytirib yuborishi mumkinligiga qaramay, organizm faoliyati uchun zarur midordagi yogʻni iste’mol qilish talab etiladi, bundan tashqari yogʻlar muayyan vitaminlarni oʻzlashtirish uchun zarur, iste’mol qilinayotgan yogʻ ishlov berilgan ozuqa mahsulotlaridan yoki qizil goʻshtdan emas, asosan oʻsimlik manbalaridan olinganiga ishonch hosil qiling. Foydali yogʻlarga boy mahsulotlar qatoriga yongʻoq, kokos, zaytun yogʻi, avokado, donlar, yogʻli baliq, masalan losos, seld, skumbriya kiradi.
Uzoqroq yurish zarur boʻlgan mahsulotlar
Biriktiruvchi toʻqima ichak salomatligi uchun foydali boʻlsada, oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligiga chalingan koʻplab odamlarga uni iste’mol qilishni cheklagan ma’qul, chunki bu ovqat hazm qilish jarayonlarini yengillashtirishi mumkin. Katta miqdordagi ovqatni birdaniga yeyish ham ovqatning parchalanishini qiyinlashtiradi. Shu sababli katta luqmalardan qochib, uning oʻrniga kun davomida taomni kamroq miqdorda, ammo tez-tez iste’mol qilgan afzal.
Turmush tarzini oʻzgartirish nima uchun muhim4,5?
Agar siz oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligiga chalingan boʻlsangiz, sogʻlom turmush tarziga rioya etishga va kasallikni chuqurlashtirishi mumkin boʻlgan omillar ta’sirini kamaytirishga intiling.
Chekishni tashlang
Tamaki chekish oshqozon osti bezini shikastlanirishiva ovqathazm qiliga ta’sir koʻrsatishi mumkin. Agar oshqozon osti bezingiz shikastlangan boʻlsa, chekish bilan uni xavfli darajada chuqurlashtirish mumkin.
Alkogolni cheklang
Haddan koʻp alkogol iste’mol qilish surunkali pankreatitni keltirib chiqarishi yoki uning rivojlanishiga sabab boʻlishi mumkin. Surunkali pankreatit esa oʻz navbatida oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligining va ovqat hazmi buzilishining asosiy sababchisi hisoblanadi.
Etarli miqdorda suyuqlik iste’mol qiling
Koʻp suyuqlik iste’mol qilish oshqozon soti bezi kasalligida muhim ahamiyatga ega. Yaxshi gidratatsiya oshqozon osti bezini himoya qiladi va toʻgʻri ishlashi uchun unga yordam qiladi. Oddiy suv iching va shirin ichimliklar, meva sharbatlari va kofeinli ichimliklar iste’molini cheklang, ular suvning namlantiruvchilik xususiyatini pasaytiradi.
Muntazam jismoniy mashlarbilan shugʻullaning
Jismoniy mashqlar oshqozon osti bezining salomatligiga toʻgʻridan-toʻgʻri ta’sir koʻrsatmasada, bu salomatlikning umumiy holati uchun juda muhim. Salomatlikning umumiy holati uchun nimaiki muhim boʻlsa, masalan yetarli miqdorda jismoniy harakatlanish, oshqozon osti bezi uchun ham foydalidir.
Stressni yengishga oʻrganing
Stress oshqozon osti bezining ishiga toʻgʻridan-toʻgʻri ta’ir koʻrsatmasada, u oshqozon-ichak traktining ishiga salbiy ta’sir koʻrsatishi, shu tarzda oshqozon osti bezini ham bezovta qilishi mumkin. Stress oqibatlarini bartaraf etish uchun meditatsiya, yoga yoki massajdan foydalanish tavsiya etiladi. Oshqoon-ichak traktining har qanday buzilishi holatida ruhiy jihatdan yaxshi kayfiyatda boʻlish muhim ahamiyatga ega.
Muntazam ravishda shifokorga uchrashib turing
SHifokor bilan hamisha aloqa bogʻlab turish kerak, ammo bu narsa ferment yetishmovchiligi simptomlari namoyon boʻlganda, ayniqsa kerak. Agar siz olayotgan davolanish zarur natija bermayotganidan gumonda boʻlsangiz, darhol shifokorga uchrang.
Shifokorga qachon murojaat qilish zarurligi toʻgʻrisida batafsil “Oshqozon osti bezini qanday tiklash mumkin: ekspert maslahati” maqolasida oʻqishingiz mumkin
FAQ (Koʻp beriladigan savollar)
Oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligi xavflimi?6,7
Ferment yetishmovchiligi hayot sifatiga salbiy ta’sir koʻrsatadi. Bunda oshqozonosti bezi ferment yetishmovchiligiga chalingan odamlar bu holatni oson nazoratostidatutishlari va davolashlari, demakki hayot sifatini yaxshilashlari mumkin. SHuni ham unutmaslik kerakii, davolanmagan taqdirda bu holat jiddiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Ba’zan, ekzokrin yetishmovchiligi mavjud kishilarda salomatlik holatini yomonlashtiruvchi yondosh kasalliklar ham borligi vaziyatni murakkablashtiradi. Shu sababli, nomaqbul oqibatlar kelib chiqmasdan oldin darhol yordam soʻrab shifkorga murojaat etish va oʻz vaqtida davolanish nihoyatda muhim.
Ferment yetishmovchiligi saraton kasalligi rivojlanishini keltirib chiqaradimi?7
Oshqozon osti bezining tashqi sekretor yetishmovchiligi oshqozon osti bezi saratonini keltirib chiqarmaydi, lekin oshqozon osti bezi saratonini bilan kasallangan kishilarda fermentlar yetishmovchiligi kuzatilishi mumkin. Bu shish oshqozon osti bezi oqim yoʻlini yopib qoʻyganligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. buni oshqozon osti bezini qisman yoki toʻligʻicha olib tashlash usulida davolanadi. Oshqozon osti bezi olib tashlangandan keyin almashtiruvchi ferment terapiyasi bir umrga tayinlanadi, ushbu holatda patsientning hayot sifati moʻ’tadil boʻlishi mumkin.
Ferment yetishmovchiligi umrga ta’sir qiladimi?7
Davolash toʻgʻri olibborilsa, oshqozon osti bezining tashqi sekretor yetishmovchiligi bilan kasallangan kishining hayot sifati ham yaxshi boʻlishi mumkin. Davolanmasa, salbiy asoratlar namoyon boʻladi. Chekish, semizlik va alkogol iste’moli kabi ayrim zararli odatlar ham umrni qisqartiruvchi omil sifatida ta’sir koʻrsatishi mumkin.
Ferment yetishmovchiligi simptomlaridan butunlay tuzalib ketish mumkinmi?7
Bilasizki, oshqozon osti bezining yetishmovchiligi simptomlari oshqozon osti bezi kerakli miqdorda fermentlarni ajratib chiqarmagan holatda vujudga kelishi mumkin. Bu holat qayta tiklanmaydi, shu sababli surunkali pankreatit holatida doimiy davolanishtalab etiladi. Mukovistsidozga chalngan bemorlarning oshqozonosti bezi tugʻma yalligʻlangan boʻlishi mumkin va fermentlar yetishmovchiligi ushbu paologiyali bemorlarning 80% qismida, sodir boʻlishi mumkin.
Fermentli preparatlar hozirgi davrda oshqozon osti bezining tashqi sekretor yetishmovchiligini davolashning yagona maqbul usuli boʻlib hisoblanadi. Holbuki, bu kasallikni butunlay tuzalish imkonyati boʻlmasda, doimiy davolanish kasallik avj olmasligi va hayot sifatini yaxshilash uchun omil boʻladi.
Ferment yetishmovchiligini davolamas nima boʻladi?7
Shuni unutmangki, oshqozon osti bezining tashqi sekretor yetishmovchiligini tashhis qoʻyilishi bilanoqdavlayboshlash zarur. Davolanmasa bu kasallik bir necha jiddiy asortalarni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday asoratlar qatoriga: kamtaomlik, viaminlar va minerallar yetishmovchiligi, gʻayriixtiyoriy vazn yoʻqotish, xorgʻinlik, quvvatsizlik, ishtaha yoʻqolishi, diqqatni jamlash qiyinchiligi, yaralarning yaxshi bitmasligi, apatiya, osteoporoz kiradi. Shu sababli ferment yetishmovchigiga chalingan va ferment preparatlarini hamda mikronutrient qoʻshimchalarini qabul qilmayotgan kishilar oʻz organizmini xavf ostiga qoʻyadi.
Oshqozon osti bezining ferment yetishmovchiligi holatida sifatli hayot kechirish mumkin!
Ferment yetishmovchchiligi – oshqozonostibezining keng traqalgan asoratlaridan boʻlib, agar davolanmasa, koʻpincha nomaqbul oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli, toʻgʻri ovqatlanish, turmush tarzini oʻzgartirish, ferment preparatlaridan preparatlarini hamda mikronutrient qoʻshimchalardan foydalanish oshqozon osti bezining tashqi sekretor yetishmovchiligi bilan kasallangan bemorlarning kayfiyatiga ijobiy ta’sir koʻrsatishi mumkin. Shuni ham unutmaslik kerakki, agar siz ferment yetishmovchiligiga duchor boʻlgan boʻlsangiz, oʻz shifokoringiz, parhezshunos yoki tabiblar guruhi bilan birga albatta parhez rejasini aniqlab olishingiz zarur, bu esa sogʻligʻingiz borasida yaxshi natijalarga erishish garovidir.
Manbalar
- Jubb, Kennedy & Palmer’s Pathology of Domestic Animals (Fifth Edition), Elsevier, 2007, Pages 389-408, ISBN 9780702028236,https://doi.org/10.1016/B978-070202823-6.50112-3.
- Tyler Stevens, MD, Darwin L Conwell, MD, MS Exocrine pancreatic insufficiency. UpToDate. This topic last updated: Dec 20, 2022.
- Struyvenberg, M.R., Martin, C.R. & Freedman, S.D. Practical guide to exocrine pancreatic insufficiency – Breaking the myths.BMC Med 15, 29 (2017). https://doi.org/10.1186/s12916-017-0783-y
- 7 Healthy Habits to Manage EPI. By Quinn PhillipsMedically Reviewed by Sanjai Sinha, MD. Healthy Habits to Manage Exocrine Pancreatic Insufficiency (everydayhealth.com).
- The role of diet in managing exocrine pancreatic insufficiency. Medically reviewed by Adrienne Seitz, MS, RD, LDN, Nutrition — By Jenna Fletcher — Updated on April 25, 2023.
- Ghodeif AO, Azer SA. Pancreatic Insufficiency. [Updated 2023 Jan 16]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-.
- You ask, we answer: Is exocrine pancreatic insufficiency fatal? Medically reviewed by Youssef (Joe) Soliman, MD — By Elizabeth Pratt on March 2, 2023. Is exocrine pancreatic insufficiency fatal? And other FAQ (medicalnewstoday.com).
- Kreon® preparatini tibbiy qoʻllashga doir yoʻriqnoma.