Foydali maqolalar /
Ovqat yaxshi hazm boʻlmayaptimi: oshqozon osti bezi fermentlari joyidami?
18/07/2023
Oshqozon osti bezi salomatligi
Ovqat yaxshi hazm boʻlmayapti: oshqozon osti bezi fermentlari yetarlimi?
Oshqozon-ichak tizimi sogʻlom boʻlsa, har qanday taomdan lazzatlanish va ayni vaqtda hech qanday noxushsikdan bezovtalanmaslik tuygʻusini baxsh etadi. Ammo hazm jarayoni chinakam sinovga aylanganda, vaziyat keskin oʻzgaradi.
Oshqozonning ogʻirlashuvi, koʻngil aynishi, loxaslik, doimiy ogʻriq va boshqa noxush simptomlar oshqozon osti bezining fermentlari yetishmovchiligidan darak beradi.
Ovqat hazmida qorin boʻshligʻining oshqozon ortida joylashgan oshqozon osti bezi muhim oʻrin tutadi. U asosiy vazifasi ovqatni parchalashdan iborat boʻlgan fermkentlarni ajratib chiqaradi:
Lipaza. Ushbu ferment jigar ajratib chiqaradigan safro bilan birga ishlab yogʻlarni parchalaydi. Agar organzmga lipaza yetishmasa, yogʻlarning va yogʻda eriydigan muhim vitaminlarning (A, D, E, K) singishi qiyinlashadi. Yog’lar yaxshi oʻzlashtirilmaganligining simptomlari diareya va axlatning yogʻli boʻlishida namoyon boʻladi1.
Proteaza. Bu ferment oqsillarni parchalaydi. Shuningdek u organizmni ichakda yashaydigan mikroblardan himoya qilishga yordam beradi. Hazm boʻlmagan oqsillar allergik ta’sirlanishni, diareyani, koʻngil aynishini, qusishni keltirib chiqarishi mumkin1.
Amilaza. Ushbu ferment organizmda quvvat hosil qilish uchun yordam beradigan uglevodlarni oddiy shakar darajasida parchalanishiga imkon beradi. Amilaza yetishmay qolsa, hazm boʻlmagan uglevodlar sababli diareya vujudga kelishi mumkin1.
Oshqozon osti bezi fermentlari yetishmovchiligi yoki ularning faolligi pasaygan holatlarda almashinuvchi ferment terapiyasi qoʻllanadi.
Kreon® – tarkibiga ovqat hazmiga xizmat qiluvchi, yogʻlar, oqsillar va uglevodlarni parchalovchi fermentlar kiruvchi dori vositasidir. Undan ovqat hazmi jarayonlarini tartibga solish uchun foydalaniladi va uning yordamida oshqozon osti bezi fermentlar yetishmovchiligining qorin ogʻrigʻi, noxushligi, meteorizm kabi koʻrinishlarda ifodalanadigan simptomlarini kamaytiradi.
Oshqozon osti bezining me’yorida ishlashi
Me’yordagi sharoitda oshqozondagi ovqat boʻlagi oʻn ikki barmoqli ichakka tushadi, bunga javoban oshqozon osti bezi sutka davomida tarkibida amilaza, lipaza, proteaza, suv va ionlar mavjud boʻlgan 1,5 l ga yaqin pankreatik suyuqlik ajratib chiqaradi2.
Agar bez sekretsiyasini ichakka olib boradigan asosiy kanal, masalan, oʻt pufаgadagi tosh bilan yopilib qolsa, oshqozon osti bezining ikkilamchi ferment yetishmovchiligi yuzaga keladi.
Ferment ushlab chiqaurvchi bez hujayralari shikastlangan holda, birlamchi ekszokrin yetishmovchiligi vujudga keladi – bu holatda oshqozon osti bezi oganizmning fermentlarga boʻlgan ehtiyojini qondira olmaydi. Bu jiddiy muammo bo’lib, ovqat hazm qilish buzilishi, oriqlash, hayot uchun xavfli asoratlar va hayot sifatining pasayishiga olib keladi2.
Ekzokrin yetishmovchiligi holatida birinchi yordam vositasi boʻlib Kreon® kabi fermentli preparatlar xizmat qiladi. Uning tarkibida lipaza, amilaza va proteaza mavjudligi sababli, oshqozon osti bezi ferment yetishmovchiligi oʻrnini bosib, yogʻ, uglevod va oqsillarning hazmini ta’minlaydi.
Oshqozon osti bezi fermentlarini kimlar qabul qilishi zarur?
Agar quyidagi simtomlarni: sariq, suzuvchan yoki yogʻli axlat chiqayotganini yoki diareyani, haddar ortiq yel hosil boʻlayotganini, ovqat yegandan keyin ogʻriqli spazmlarni yoki odatdagi miqdorda ovaqtlasangiz ham vazningiz kamayib ketayotganini his qilgan boʻlsangiz, shifokor bilan fermentlar qabul qilish masalasini muhokama qilishinigiz mumkin. Aksariyat odamlarda bu simtomlarning hammasi namoyon boʻlmaydi.
Koʻrsatilgan barcha simptomlar hazm jarayoni buzilganligini va oshqozon osti bezi fermentlari yetarli darajada sintez qilinmayotganini koʻrsatadi. Bunday holatlarda oshqozon osti bezi ferment o’rinbosar terapiya qabul qilinishi katta foyda berishi mumkin5.
Fermentlar qancha miqdorda qabul qilinadi?
Fermentlarning tavsiya etilgan dozalari
Fermentlar lipaza (yogʻni hazm qildiruvchi ferment) birligi asosida dozalanadi va turli dozalarda va shakllarda chiqariladi. Fermentlarni koʻpincha iste’mol qilinadigan ovqatning bir kiolgrammiga (kg) 500-2500 lipaza birligi hisobida tayinlanadi. Bundan tashqariasosiy ovqatlanishga tayinlangan fermentlarning yarim dozasini tamaddi qilganda qabul qilish kerak5.
Fermentlar qanday qabul qilinadi?
Ferementli preparatlar ovqat vaqtida qabul qilinadi. Shu sababli ovqat hazmini fiziologik jihatdan ta’minlash uchun fermentli preparatning zarrachalari aynan hazm qilish boshlangan paytda oʻn ikki barmoqli ichakka kelib tushadigan darajada mayda boʻlishi kerak. Kreon Minimikrosfera® saqlovchi Kreon® aynan shu hislatga ega5.
Agar preparat qabul qilishni unutib qoʻysa nima boʻladi?
Agar fermentlarni qabul qilishni unutgan boʻlsangiz va bu haqda ovqatni yeb boʻlganingizdan keyin esingizga tushib qolsa, bubosqichda qabul qilinshi yetarli darajada samara bermasligi mumkin. Ovqatlanishning boshida esingizdan chiqqan boʻlsa, dorini ovqatlanishning oxirrogʻigʻa qabul qilsa boʻladi. ammo bu eng yaxshi usul hisoblanmaydi5.
Fermentlar nima sababdan kutilgan samarani bermay qoladi?
Ayrim omillar fermentlar samarali ishlashiga toʻsqinlik qilishi mumkin. Fermentlar ingichka ichakning ishqorli muhitida faollashadi. Agar oshqozon-ichak traktining muayyan kasalligi oqibatida ingichka ichakning pH koʻrsatkichi nordonlashish tarafiga buzilsa, fermentlar faollashmasdan qoladi va terapevtik natijaga erishilmaydi.
Boshqa sababi siz qabul qilayotgan dozaning iste’mol qilingan yogʻ miqdorini hazm qilish uchun yetarli emasligida boʻlishi mumkin. Eng yaxshi yoʻli – ratsiondagi yogʻlar miqdorini cheklamasdan, fermentlarning miqdorini muvofiqlashtirishdir5.
Fermentlar bilan davolash javobini qanday aniqlash mumkin?
Davolanish javobi bir necha omil yordamida, shu jumladan, oshqozon osti bezining anatomiyasini yoki oʻlchamini emas, balki qoldiq funktsiyasining darajasini hisobga olib aniqlanadi.
Har bir insonning oshqozon osti beziham, uning funktsiyasi ham qaytarilmas boʻlgani sababli, dard simptomlarini va organizmning davolashga qanday munosabat koʻrsatayotganini hisobga olib, har bir muayyan patsient uchun davolashning mos shaklini tanlash zarur.
O’rinbosar fermentlar qabul qilinishiga boʻlgan reaktsiyani simptomlarning yaxshilanishag qarab baholanadi.
Fermentlar bilan davolashda ijobiy dinamika kuzatilmasa, bu davolash rejimiga, dozaga rioya etilmagani va preparatni qabul qilish uchun vaqt toʻgʻri tanlanmagani sababli yuzaga keladi5.
Qanday kasalliklar oshqozon osti bezining ekzokrin yetishmovchiligini keltirib chiqaradi?
Oshqozon osti bezining ekzokrin yetishmovchiligini koʻproq oʻtkir va surunkali pankreatit keltirib chiqarsada, shuningdek gastroduodenit, gastrit, dispepsiya, oʻt qopi toshi kabi kasalliklar ham bunga sabab boʻlishi mumkinyu.
Koʻrsatilishicha, diabet, glyutenga nisbatan koʻtara olmaslik, ichakning yalligʻlanish kasalliklari va keksalik kabi boshqa kasalliklar va holatlar ham oshqozon osti bezi fermentlari ajratib chiqarilishining buzilishini keltirib chiqarishi mumkin5.
Pankreatit holatida quvvat yetishmasligining sabablari
Oshqozon osti bezining ekzokrin yetishmovchiligi holatida ozuqa moddalarning, vitaminlarning va mikroelementlarning soʻrilishi buzilishi mumkin, bu esa quvvatning yetishmasligida namoyon boʻladi. Bunday holatlarda quvvatlantiruvchi ovqatlar, vitaminlar yetishmavchilligini toʻldirish va Kreon® kabi fermentli preparatlarni qabul qilish quvvat muvozanati tiklanishiga yordam berishiva quvvat taqchilligining oldini olishi mumkin2.
Uglevod almashinuvi
Uglevod almashinuvining buzilishi kuch va quvvatning pasayishi, uyquchanlik va apatiya yuzaga kelishi bilan kuzatiladi2.
Yogʻlar metabolizmi va oshqozon osti bezining ekzokrin yetishmovchiligi
Hujayra membranalarining tuzilishida nihoyatda zarur boʻlgan yogʻlarning va yogʻda eriydigan vitaminlarning yetishmovchiligi ham organizmga fermentlar yetishmovchiligi holatida salbiy ta’sir koʻrsatadi2.
Mikronutrientlar muvozanatining buzilishi
Mikronutrientlar muvozanatidagi ogʻishlar koʻpincha yetarli miqdorda ovqat iste’mol qilmaslik, hazmning buzilishi: soʻrilishning sustlashuvi sababli, shuningdek, yalligʻlanish sababli organizmning foydali moddalarga boʻlgan talabi ortishi natijasida pankreatit holatida uchraydi2.
Shu sababli oshqozon osti bezi ishi buzilgan taqdirda ovqatlanishni tartibga solish va chetdan fermentlar yetkazib berishni, masalan Kreon® kabi fermentli preparatlarni qabul qilish orqali yoʻlga qoʻyish nihoyatda muhim.
Oshqozon osti bezi yalligʻlangan patsientlarda qanday nutrientlar yetishmaydi?
Oshqozon osti bezi yaxshi ishlamay qolganda koʻpincha B1, B2, B3, B12, C, A vitaminlarining, foliy kislotasining va ruxning yetishmovchiligi kuzatiladi. Taqchillik xatari alkogolga oʻrganib qolgan bemorlarda yuqori darajada boʻladi2.
Kaltsiy darajasining pasayishi
Kaltsiy yetishmovchiligi pankreatitga chalingan patsientlarning 40-60% qismida uchrashi mumkin. shu sababli pankreatitni kompleks davolashda, odatda kaltsiyli preparatlar ham qabul qilinadi2.
Surunkali pankreatit va oshqozon osti bezining ekzokrin yetishmovchiligi
Surunkali pankreatit – qaytarib oʻlmaydigan yalligʻlanish jarayoni boʻlib, bunda oshqozon osti bezi barbod boʻladi, uning parenximasi va oqim yoʻli tuzilmalarining oʻrni esa biriktirkuvchi toʻqimlar bilan almashadi. Bu jarayon fibroz deb nomlanadi. Fibrozda “ishchi” toʻqimalar fermentlar ajratib chiqarish vazifasini bajara olmaydigan biriktiruvchi toʻqima bilan almashgani sababli, bu jarayon koʻpincha oshqozon osti bezining ferment yetishmovchiligi bilan birga kechadi.
FAQ (Koʻp beriladigan savollar)
Oshqozon osti bezi uchun qaysi fermentlar ma’qul?
Oshqozon osti bezi fermentlarini almashitruvchi terapiya eng koʻp tarqalgan. Fermentlar tarkibiga amilaza, lipaza va proteaza kiradi, ular uglevodlar, yogʻlar va oqsillarni parchalashga xizmat qiladi5.
Fermentlarning dori shakllari
Fermentlarning turli shakllari mavjud: tabletkalar, mikrotabletkalardan va Kreon Minimikrosfera®dan iborat kapsulalar. Oxirgi keltirilgani pankreatinning mayda zarrachalaridan tuzilganligi va u ovqat hazmi vaqtida ingichga ichakka kirib borishi sababli samarali dori shakli deb e’tirof etiladi3.
Fermentlarning eng maqbul dozasini va muayyan patsient uchun davolash kursini shifokor tayinlashi mumkin, chunki davolashga nisbatan ta’sirchanlik har bir patsientda oʻziga xosligi bilankeskin farq qiladi5.
Fermentlar yetishmayotgan boʻlsa nima qilish kerak?
Oshqozon osti ezi fermentlarining etishmasligi umrbod davom etadigan holat hisoblanadi. Davolash albatta sifatli hazmni ta’minlashga va ferment yetishmovchiligining sababidan qat’iy nazar, organizm salomatligini saqlab turuvchi ozuqaviy moddalar bilan toʻyintirishga qaratilishi shart2,5.
Davolash oʻzichiga quyidagilarni oladi:
• Ferment preparatlarini qabul qilish ular yetishmayotgan ovqat hazm qiluvchi fermentlar oʻrnini bosadi.
• Yuqori kaloriyali yogʻli ovqatlarni iste’mol qilish: muhimi ovqat bilan birga yetarli miqdordagi kaloriyalar va yogʻlar olinishi zarur. Yogʻlar organizmga ozuqa moddalarning oʻzlashtirilishi uchun yordam beradi.
• Vitaminlar. Shifokor sizga vitaminlan tayinlashi ehtimolda xoli emas, bu organizmga ozuqa moddalarning optimaldarajasini saqlab turish uchun yordam beradi. SHifokor A, D, E va K vitaminlarini tayinlashi mumkin.
Qanday mahsulotlarda fermentlar mavjud?
Agar organizm zarur miqdorda ovqat hazm qiluvchi fermentlarni ajratib chiqara olmasa, oaqat lozim darajada hazm boʻlmay qoladi. Bu ovqat hazmida buzilishlarga olib kelishi mumkin. Ba’zan tabiiy ovqat hazm qilish fermentlarini tarkibida saqlovchi ovqatlar va mahsulotlar vaziyatni yaxshilashga xizmat qilashi mumkin.
Tabiiy ovqat hazm qilish fermentlari tarkibida mavjud mahslotlar qatoriga ananas, papaya, mango, asal, banan, avokado, qatiq, kivi va zanjabilni kiritish mumkin.
Ushbu mahsulotlardan istalganini ratsionga qoʻshilishi ovaqt hazmini yaxshilashi va ichak salomatlgini ta’minlashi mumkin4.
Biroq ratsionga ushbu mahsulotlarning qoʻshilishi fermentlar yetishmovchiligini toʻliq qoplay olmaydi, shu sababli simtomlar bardavom boʻlsa, shifokor bilan maslahatlashib ferment preparatining turini va dozasini belgilabolish zarur.
Ovqat hazmi uchun fermentlar yetishmayotganini qanday aniqlash mumkin?
Qorinning dam boʻlishi, hazmning buzilishi, qorinsohasidagi noxushlik. diareya va qabziyat – bular ovqat hazm qilish fermentlari yetishmovchiligini bildiruvchi asosiy alomatlarningayrimlari xalos5.
Ferment yetishmovchiligi qanday oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin?
Ferment yetishmovchiligi butun organizmga ta’sir koʻrsatadi. U vazningoʻzgarishini, immunitetning susayishini, teri muammolarini, xotiraning pasayishini, diqatni jamlash qiyinchiligini va boshqa salbiy holatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Ovqatyaxshi hazm boʻlmasligi holatida doimiy quvvat yetishmasligi tez charash, xavoirlik va depressiyaning asosiy sababi boʻlib hisoblanadi5.
Manbalar
- LоakкanлanиurтakеNр,аGтraуmрliыch L. Nutrition management in acute pancreatitis: Clinical practice consideration. World J Clin Cases. 2020 May 6;8(9):1561-1573. doi: 10.12998/wjcc.v8.i9.1561. Link: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7211526/
- Kunovský L, Dítě P, Jabandžiev P, Eid M, Poredská K, Vaculová J, Sochorová D, Janeček P, Tesaříková P, Blaho M, Trna J, Hlavsa J, Kala Z. Causes of Exocrine Pancreatic Insufficiency Other Than Chronic Pancreatitis. J Clin Med. 2021 Dec 10;10(24):5779. doi: 10.3390/jcm10245779. Link: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8708123/
- Kreon® preparatini tibbiy qoʻllashga doir yoʻriqnoma.
- Raman R. 12 Foods That Contain Natural Digestive Enzymes. Healthline. Nutrition. Updated on March 20, 2023. Link: https://www.healthline.com/nutrition/natural-digestive-enzymes
- Brennan GT, Saif MW. Pancreatic Enzyme Replacement Therapy: A Concise Review. JOP. 2019;20(5):121-125. Epub 2019 Jul 30. Link: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6858980/